Jak rozpoznać styl zakopiański w architekturze podczas spaceru po Zakopanem

Styl zakopiański najłatwiej rozpoznać po wysokim, stromym dachu z charakterystycznymi ozdobnymi szczytami, kamiennej podmurówce, ścianach z drewnianych bali oraz bogatej snycerce: rozetach zwanych słoneczkami, ozdobnych zakończeniach kalenic i rzeźbionych balustradach ganków. Jego twórcą był Stanisław Witkiewicz, który pod koniec XIX wieku przeniósł motywy z góralskich chałup do willi i budynków użyteczności publicznej. Spacer śladem tego stylu można zacząć od Willi Koliba przy ulicy Kościeliskiej, gdzie działa Muzeum Stylu Zakopiańskiego, a zakończyć przy kaplicy w Jaszczurówce. Całą trasę da się przejść w jeden dzień, a jesienią, gdy w mieście jest spokojniej, ogląda się ją najprzyjemniej.

Skąd wziął się styl zakopiański

Pod koniec XIX wieku Zakopane z niewielkiej wsi stawało się modnym uzdrowiskiem, do którego przyjeżdżali artyści, pisarze i lekarze. Stanisław Witkiewicz, malarz, krytyk i architekt samouk, uznał, że budownictwo górali podhalańskich może być podstawą polskiego stylu narodowego. Zamiast kopiować szwajcarskie wille, które wtedy dominowały w kurortach, proponował domy wyrastające z miejscowej tradycji, ale dostosowane do potrzeb mieszkańców miast: większe, wygodniejsze, z wieloma pokojami i werandami.

Styl obejmował nie tylko architekturę. Witkiewicz projektował też meble, sprzęty i detale wnętrz, a w Zakopanem powstały warsztaty, w których przyuczano miejscowych stolarzy i snycerzy. Dzięki temu motywy z tamtego okresu do dziś widać w wielu domach, pensjonatach i pamiątkach. O tym, jak góralskie wzory przeniknęły do mody, piszemy w tekście o historii góralskich wzorów w modzie współczesnej.

Po czym rozpoznać budynek w stylu zakopiańskim

Nie każdy drewniany dom w Zakopanem jest przykładem stylu zakopiańskiego. Wiele budynków to późniejsze nawiązania, a część to zwykłe góralskie chałupy. Warto zwrócić uwagę na kilka cech:

• Dach - wysoki, stromy, często łamany, z małymi daszkami nad szczytem i ozdobnymi deskami na jego zakończeniu. Dach dominuje nad bryłą budynku.
• Podmurówka - wysoka, z łamanego kamienia, na której stoją drewniane ściany.
• Ściany - z bali układanych poziomo, z widocznymi połączeniami na narożnikach.
• Snycerka - słoneczka w szczytach, rzeźbione wsporniki, ozdobnie wycinane deski balustrad, okiennic i ganków.
• Ganki i werandy - przeszklone lub otwarte, często z rzeźbionymi słupami.
• Detal we wnętrzach - stropy z belkami, piece kaflowe, meble z motywami roślinnymi i geometrycznymi.

Dobrą wskazówką jest też historia budynku. Wille z przełomu XIX i XX wieku zwykle mają tablice informacyjne lub opisy w przewodnikach, a nowe pensjonaty jedynie nawiązują do stylu kilkoma elementami.

Przy oglądaniu detali przydaje się lornetka lub aparat z zoomem. Najciekawsze elementy snycerki znajdują się wysoko, w szczytach dachów i pod okapami, gdzie z poziomu ulicy łatwo je przeoczyć. Warto też porównać budynki z różnych lat: w najstarszych willach zdobienia są oszczędne i podporządkowane konstrukcji, a w późniejszych bywa ich wyraźnie więcej.

Trasa spaceru śladami Witkiewicza

Przystanek	Co zobaczyć
Willa Koliba, ul. Kościeliska	pierwszy budynek w stylu zakopiańskim, wzniesiony na początku lat 90. XIX wieku; dziś Muzeum Stylu Zakopiańskiego z oryginalnymi wnętrzami i meblami
Stary cmentarz na Pęksowym Brzyzku	drewniany kościółek i nagrobki artystów, w tym grób Stanisława Witkiewicza; rzeźbione krzyże i nagrobki pokazują, jak motywy ludowe przenikały do sztuki
Gmach główny Muzeum Tatrzańskiego, Krupówki	murowany budynek według projektu Witkiewicza, ukończony już po jego śmierci; przykład zastosowania stylu w dużej skali
Willa Oksza, ul. Zamoyskiego	willa zaprojektowana przez Witkiewicza, obecnie galeria sztuki
Willa Pod Jedlami, Koziniec	jedno z najbardziej znanych dzieł Witkiewicza, często nazywane perłą stylu zakopiańskiego; budynek prywatny, ogląda się go z zewnątrz
Kaplica w Jaszczurówce	drewniana kaplica z początku XX wieku z bogatym wystrojem wnętrza; dojazd autobusem lub samochodem w stronę Morskiego Oka

Godziny otwarcia muzeów i galerii zmieniają się sezonowo, a niektóre są zamknięte w poniedziałki. Warto je sprawdzić przed wyjściem, szczególnie poza sezonem.

Jak zaplanować spacer jesienią

Październik i listopad to dobry czas na zwiedzanie miasta bez tłumów. Dzień jest jednak krótki, więc warto zacząć rano od muzeów, które wymagają czasu w środku, a zostawić na popołudnie te punkty, które ogląda się z zewnątrz. Kilka praktycznych wskazówek:

• odcinek od Koliby przez Pęksowy Brzyzek do Krupówek pokonasz pieszo w kilkanaście minut,
• na Koziniec i do Willi Oksza dojdziesz w około pół godziny od centrum,
• do Jaszczurówki najlepiej podjechać, bo leży kilka kilometrów od centrum,
• zabierz parasol i wygodne buty, bo jesienią w Zakopanem często pada, a część ulic jest stroma,
• szanuj prywatność mieszkańców willi, które nadal są domami; fotografuj z ulicy.

Po spacerze można wrócić do tematu przy okazji wydarzeń kulturalnych. Wiele z nich odbywa się w budynkach z epoki, o czym piszemy w zestawieniu najciekawszych wydarzeń kulturalnych w Zakopanem przez cały rok. Jeśli zastanawiasz się, czy przyjazd jesienią ma sens, przeczytaj, dlaczego warto odwiedzić Zakopane poza sezonem letnim i zimowym.

Styl zakopiański we współczesnym Zakopanem

Idea Witkiewicza nie skończyła się na kilku willach. Jego następcy i miejscowi cieśle przez dziesięciolecia budowali w podobnym duchu, a dziś wiele nowych domów i pensjonatów nawiązuje do tradycji stromym dachem czy drewnianym detalem. Nie zawsze z dobrym skutkiem: przeskalowane bryły z kilkoma ozdobami przyklejonymi do betonowych ścian mają z oryginałem niewiele wspólnego. Dlatego spacer po historycznych willach pomaga wyrobić sobie oko i odróżnić staranne nawiązanie od powierzchownej stylizacji. Po takim dniu ulice Zakopanego ogląda się zupełnie inaczej.